El "Isagoge de Johannitius" en español aljamiado
(Cod. Heb. 291 de la Biblioteca Estatal de Baviera, Múnich)
DOI:
https://doi.org/10.46661/meldar.12739Palabras clave:
Ḥunayn ibn Iṣḥāq (Johannitius), medicina española medieval, medicina judíaResumen
La introducción a la medicina, de Ḥunayn ibn Iṣḥāq, tuvo una extensa repercusión a lo largo de la Edad Media y fue una obra conocida tanto en lengua árabe como en sus versiones latina, hebreas y catalana. A ellas se suma aquí una versión española aljamiada en caracteres hebreos contenida en el ms. Cod. Heb. 291 de la Biblioteca Estatal de Baviera. El objetivo de este artículo es dar a conocer el texto con su edición y transcripción, así como presentar el manuscrito que lo contiene, que es muy valioso para el estudio de textos médicos en lenguas peninsulares, cuya difusión fue por y para las comunidades judías.
Descargas
Citas
Aldoz, Rafael. (2004). Diccionario Aragonés-Castellano. Castellano-Aragonés [5.ª edición]. Zaragoza: Mira editores.
Alecci, Antonio. (1971). Dizionario Biografico degli italiani, vol. 12 (Teodorico Borgognoni). Consultado en https://www.treccani.it/enciclopedia/teodorico-borgognoni_(Dizionario-Biografico).
Alvar, Manuel. (1953). El dialecto aragonés. Madrid: Editorial Gredos. Biblioteca Románica Hispánica.
Arrizabalaga, Jon. (1998). The Articella in the Early Press, c. 1476-1534 [colección Articella Studies. Texts and Interpretations in Medieval and Renaissance Medical Teaching]. Cambridge – Barcelona: Wellcome Unit for History of Medicine – CSIC Barcelona.
Asúa, Miguel de. (1996). El Comentario de Pedro Hispano sobre la Isagoge de Johannitius. Transcripción de las quaestiones sobre la controversia entre médicos y filósofos. Patrística et Mediaevalia, XVII, 59-66.
Badia Pàmies, Lola. (1996). Textos catalans tardomedievals i Ciencia de natures [Discurs llegit el dia 21 de novembre de 1996]. Barcelona: Real Academia de Bones Lletres de Barcelona.
Boucher, Esther. (2023). The Old Spanish Translation. En Lola Ferre (with the collaboration of Esther Boucher and Basem Mahmud) (ed.), Isaac Israeli’s The Definition of Fever and Its Essence in Its Hebrew translation. (Accompanied by Arabic, Latin and Old Spanish Editions and English Translations) (pp. 157-173). Philadelphia: American Philosophical Society Press.
Bunis, David M. (2021). Judeo-Spanish (Judezmo, Ladino). En Mark Aronoff (ed.), Oxford Encyclopedia of Romance Linguistics. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199384655.013.428.
Cadiñanos Chapman, Amina y Enrique-Arias, Andrés. (2022). Pora, para y քa: problemas metodológicos del estudio de las abreviaturas en castellano medieval. Scriptum digital, 1, 105-130. https://doi.org/10.5565/rev/scriptum.124
CDH = Corpus del Diccionario histórico de la lengua española, Real Academia Española.
CHARTA. (2013). Criterios de edición de documentos hispánicos (orígenes-siglo XIX) de la Red Internacional CHARTA. https://corpora.uah.es/index.php?action=recursos
Cooper, Glen. (2019). unayn ibn Iṣāq and the Creation of an Arabic Galen. En Petro Bouras-Vallainatos y Barbara Zipser (eds.), Brill’s Companion to the Reception of Galen (pp. 179-195). Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004394353_011
Cottrell, Emily J. (2020). Retour sur la biographie de unayn ibn Iṣāq (m. 873). En Emily Cottrell (ed.) Que nous apprend un manuscrit inédit du Ādāb al-Falāsifa? En Prophets, Viziers, and Philosophers [Proceedings of the International Conference organized at the FU Berlin on October 10th-11th, 2014] (pp. 329-392). Groningen: Barkhuis (Ancient Narratives Supplementum, 28). https://doi.org/10.2307/j.ctv1gm00q6.18
Covarrubias Orozco, Sebastián de. (1611). Tesoro de la lengua castellana o española. Madrid: Luis Sánchez.
Ferre, Lola. (1995). The Medical Work of Hunayn ben Ishaq (Johannitius) in Hebrew Translation. Korot. The Israel Journal of the History of Medicine and Science, 11, 42-53.
Ferre, Lola. (2024). Plática de medicina del Dr. Moreno. Estambul, 1645. Edición, transliteración y estudio del Ms. Judeoespañol Fr. 3172 de la Biblioteca Nacional de Israel. Granada: Editorial de la Universidad de Granada.
Ferre, Lola. (e. p.). Nota sobre manuscritos médicos en judeoespañol. En Tania M. García Arévalo, Doğa Filiz Subaşi y Bárbara Boloix (eds.), Miel sobre hojuelas: estudios en honor a María José Cano (pp. 341-355). Granada: Editorial de la Universidad de Granada.
Ghalioungui, Paul. (1980). Questions on Medicine for Scholars by Hunayn Ibn Ishaq. Cairo: Al-Ahram Center for Scientific Translations Cairo, A.R.E.
Gracia, Diego, y Vidal, José Luis. (1974). La Isagoge de Ioannitius, introducción, edición, traducción y notas. Asclepio, 26-27, 267-310.
Hammerschmied, Ruth, y Wakeling, Elvira. (2021-2022). A Text in the Margin of MS Paris, BnF, Arabe 2859, the Alexandrians’ Summaries of Galen, Ibn al-Ṭayyib’s Galenic Commentaries, and unayn’s. Medical Questions, Mélanges de l’Université Saint-Joseph, 69, 183-215.
Herrera, María Teresa. (dir.). (1996). Diccionario Español de Textos Médicos Antiguos [2 vols.]. Madrid: Arco Libros.
Martínez Gázquez, José. (1995). Traducciones árabo-latinas en Murcia. Filologia mediolatina. Rivista della Fondazione Ezio Franceschini, 2, 249-258.
Maurach, Von Gregor. (1976). Johannicius. Isagoge ad Techne Galeno. Sudhoffs Archiv, 62(2), 149-174.
Mensching, Guido. (1994). La sinonimia delos nombres delas medeçinas griegos e latinos e arauigos. Madrid: Arco Libros.
Morel-Fatio, Alfred. (1892). Catalogue des manuscrits espagnols et des manuscrits portugais de la Bibliothèque Nationale. Paris: Imprimerie Nationale.
O’Boyle, Cornelius. (1998). Thirteenth and Fourteenth Century Copies of the Ars Medicine. A CheckList and Contents Descriptions of the Manuscripts [colección Articella Studies. Texts and Interpretations in Medieval and Renaissance Medical Teaching]. Cambridge – Barcelona: Wellcome Unit for History of Medicine – CSIC Barcelona.
Poitier, Bernard. (1986). La evolución de la lengua aragonesa a fines de la Edad Media. Archivo de Filologia Aragonesa, XXXVIII, 225-240.
Real Academia Española. (1726-1739). Diccionario de autoridades. https://apps2.rae.es/DA.html
Romeu Ferré, Pilar. (2014). Daniel de Ávila Gallego. Diálogo del colorado. Interpretación académica de la escarlatina. Edición, introducción y notas. Barcelona: Ediciones Tirocinio.
Romeu Ferré, Pilar. (2022). Juan de Tornamira. Tratado sobre la peste. Edición de un manuscrito aljamiado de la obra de Juan de Tornamira (s. XVI). Barcelona: Ediciones Tirocinio.
Romeu Ferré, Pilar. (2024). Tratado sobre la peste. Edición crítica del manuscrito 2726 del Jewish Theological Seminary of America (siglo XV). Barcelona: Ediciones Tirocinio.
Steinschneider, Moritz. (1895). Die Hebræische Handschriften del K. Hof-Und Staatsbibliothek in Muenchen. Muenchen: Palm’sche Hofbuchhandlung.
Wilson, E. Jan, y Dinkha, Samuel. (2010). Hunain Ibn Ishaq’s «Questions on Medicine for Students». Transcription and Translation of the Oldest Extant Syriac Version (Vat. Syr. 192). Città del Vaticano: Biblioteca Apostólica Vaticana.
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Lola Ferre

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial 4.0.
Las obras se publican en la edición electrónica de la revista bajo una licencia Creative Commons Reconocimiento-NoComercial-4.0 Internacional: se pueden copiar, usar, difundir, transmitir y exponer públicamente, siempre que:
- Se cite la autoría y la fuente original de su publicación (revista, editorial y URL de la obra).
- No se usen para fines comerciales.
- Se mencione la existencia y especificaciones de esta licencia de uso.


@meldar__